cultuur

Cultuur

De stenen wachttoren van de in 1638 door de Staatsen aangelegde Kruisdijkschans ten zuiden van Sluis; tekening in sepia van de toestand in 1692. Uit: De staats-Spaanse linies –  Monumenten van conflict en cultuur,  Jan J.B. Kuipers, ISBN: 9789079875443.


Ruud Boxem heeft voor onze Stichting onderzoek gedaan naar de verdedigingslinie van Maurits van Oranje langs de Waal. Het betreft  een inventarisatie en een aantal suggesties om de indrukwekkende historie van deze linie, waarvan vooral de fysieke sporen vrijwel geheel verdwenen zijn, weer op te halen en beleefbaar te  maken. Wij hebben van zijn verslag een boek gemaakt, dat op 16 september zal verschijnen. Het boek zal vanaf 25 november te koop zijn. Kijk hier naar een voorproefje van het boek.

Het boek kost euro 9,75, inclusief verzendkosten euro 12,75. U kunt het hier direct bestellen door 12,75 te betalen via Paypal. Mocht u meer exemplaren tegelijk willen bestellen, neem dan contact op via info@onzewaal.nu.


De Redoutes van Maurits van Nassau

De rivierverdediging langs onze Rijntakken heeft een niet weg te denken rol gespeeld in de strijd van de Staatsen tegen de Spanjaarden tijdens de 80- jarige oorlog. Maurits bouwde er redoutes (wachttorens) en liet schansen (verdedigingswerken) aanleggen. De prins staat bekend als de beste strateeg van zijn tijd. Hij liet zich inspireren door Romeinse geschiedschrijving. Boven de Waal liep zijn linie van de onder Kleef gelegen Schencken-schans, waar toen het splitsingspunt van de Rijn lag, tot bij Gorinchem. Dankzij onderzoek van landschapshistoricus Ferdinand van Hemmen zijn we van de verdedigingswerken en de gebeurtenissen eromheen steeds meer te weten gekomen.

Tussen Schenckenschans en Gorinchem zijn meer dan 40 torens en een aantal schansen terug te vinden. De schansen varieerden van tijdelijke aarden wallen tot blijvende stenen bouwwerken of forten. Fort Knodsenburg bij Nijmegen is naast Schenckenschans een bekend voorbeeld van een nog bestaan fort uit de Mauritstijd. Tekeningen en kaarten geven ons een beeld van de linies, maar het fijne weten we daar nog lang niet van.

De torens waren vierkant van vorm en ongeveer acht meter hoog. Ze werden opgetrokken in hout of in steen en afgedekt met een zadeldak of een piramidedak. Aan de bovenkant kwamen vaak twee tot vier torentjes. Daarvandaan gaven soldaten en dorpelingen signalen af. Overdag gebeurde dat met vlaggen en rook, in het donker met vuur.

Op diverse plaatsen zijn nog overblijfselen van wachttorens terug te vinden. Deze stenen zijn bij zeer lage waterstand te zien zijn aan de rand van een kolk bij Doornik, gelegen even ten westen Bemmel (gemeente Lingewaard). Zeer waarschijnlijk hebben we hier met restanten van een redoute te maken. Bij een dijkdoorbraak in 1799, toen de kolk ontstond, verdronk het dorpje Doornik en kwam de standplaats van de toren onder water te liggen.

 

Terug in het landschap

In het gebied van de huidige gemeente Rijnwaarden, waar nu onze landsgrens ligt, hebben langs de Rijn vijf Mauritstorens gestaan. Twee daarvan zullen weer in het landschap zichtbaar worden gemaakt. .

Kunstenaar Paul de Kort heeft hiervoor ontwerpen gemaakt. Hij verbeeldt de plek waarop ooit een toren is gebouwd en tekende er gevlochten heggen op. Op de verhoging zullen straks gedichten te lezen zijn.
In de gemeente Lingewaard wordt met de gedachte gespeeld een levensechte toren terug te bouwen.

Van Rijnwaarden tot Gorinchem

Stichting Onze Waal wil in samenwerking met Ferdinand van Hemmen en professor Dolly Verhoeven, hoogleraar Gelderse geschiedenis aan de Radbouduniversiteit , de kennis over de linies verdiepen. Wij zoeken naar bronnen die het mogelijk maken de Mauritstijd weer tot leven te brengen, als het aan ons ligt over de hele linie, van Rijnwaarden tot Gorinchem. Het onderzoekswerk zal door stagiaires geschiedenis worden gedaan.

Deze artistieke verbeelding van wilgentenen, gemaakt door Marjo Wiltingh, stond korte tijd op een weiland vlak bij Doornik. Wij denken dat tekenen van de linie niet alleen bijdragen aan de identiteit van onze Betuwe, maar ook dat zij de belevingswaarde van ons rivierenlandschap verhogen. In Rijnwaarden en Tiel heeft ons initiatief al weerklank gekregen. Wil je meer weten of wil je een bijdrage leveren aan ons onderzoek, stuur ons dan een mail.

Schilderijen

Wat nu fotografen doen was in in de 17e eeuw het werk van schilders. Een van onze bekendste landschapsschilders was Jan Van Goyen. Hij had een voorliefde voor rivieren. 

Van Goyen schilderde in 1644 een gezicht op Arnhem. Zou hij daarna zijn doorgereisd naar het splisingspunt van de Rijn bij Schenkenschans om daar een toren van de Mauristlinie op het  doek te  zetten? Hij is daar in ieder geval een keer in de  buurt geweest, want van zijn hand is ook een gezicht op Elten en schets van Schenkenschans. Zien we  in de verte  misschien het plaatsje Tolkamer? Het Tolhuys, de  kerk en iets verderop een molen?